2026-cı il fizika üzrə Nobel mükafatı - FRANCIS HALZEN

Belçika əsilli amerikalı fizik Francis Louis Halzen 2026-cı il Fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülüb.

Mükafat ona Antarktidadakı IceCube Neytrino Rəsədxanasının yaradılması və elmi fəaliyyətinə verdiyi həlledici töhfələrə, xüsusilə astrofizik mənşəli yüksək enerjili neytrinoların kəşfindəki roluna görə verilib.

Halzen Viskonsin–Madison Universitetinin professorudur və IceCube Neytrino Rəsədxanasının baş tədqiqatçısıdır. O, bu layihənin təməlini hələ 1980-ci illərin sonlarında qoymuş, Cənub qütbünün buz qatını nəhəng hissəcik detektoruna çevirmək ideyasının əsas müəlliflərindən biri olmuşdur.

IceCube Antarktidadakı Amundsen–Skott Cənub Qütb Stansiyasının yaxınlığında, buzun təxminən 1,5–2,5 kilometr dərinliyində yerləşən, bir kubkilometr həcmində təbii buzdan detektor kimi istifadə edən nəhəng neytrino teleskopudur. Onun minlərlə optik sensoru maddə ilə demək olar ki, qarşılıqlı təsirə girmədən Yer kürəsindən keçən neytrinoların nadir izlərini qeydə alır.

2013-cü ildə IceCube ilk dəfə kosmik mənşəli çox yüksək enerjili neytrinoların mövcudluğunu inandırıcı şəkildə göstərdi. Bununla astronomiyada yeni bir müşahidə pəncərəsi açıldı: kainata artıq yalnız işıq, radio dalğaları və ya qravitasiya dalğaları ilə deyil, neytrinolar vasitəsilə də baxmaq mümkün oldu.

Halzenin Nobel mükafatı, əslində, qəribə bir elmi ideyanın yarım əsrə yaxın davam edən tarixinin mükafatıdır:
Kainatı görmək üçün bəzən teleskopu göyə deyil, iki kilometr dərinlikdə buzun içinə yerləşdirmək lazımdır.